یادداشت و تفسیر
ویژه‌ها
حوادث
گزارش
پروین نورمحمدی

بر اثر بادهای شدید وفرسایش خاک طوفان های ماسه ای وگرد و غبار ایجاد که علاوه بر اینکه سلامت مردم را به خطر می اندازد همه ساله خسارات مالی فراوانی را سبب می گردد.

کد خبر: ۱۲۵
تاریخ انتشار: شنبه ۱۶ دی ۱۳۹۱ ساعت ۱۱:۴۲

بسم الله الرحمن الرحیم

من از همه ی ملت ایران می خواهم که حفاظت از محیط زیست، حفظ جنگل ها ودیگر منابع حیاتی کشور را یک وظیفه اسلامی، انقلابی،وجدانی وانسانی به حساب آورند. (مقام معظم رهبری)

 

 موضوع: نقش منابع طبیعی وآبخیزداری درجلوگیری ازفرسایش خاک

چکیده

 در این مقاله ابتدا اثرات و نتایج فرسایش شرح داده شده سپس پیشنهاد راهکار­هایی برای پیشگیری از فرسایش با عنوان روشهای غیر مستقیم ودرمان فرسایش با عنوان روشهای مستقیم که این روشها هم برای مبارزه با فرسایش آبی وهم خاکی کاربرد دارد ودر آخر به معرفی چند گونه گیاهی مؤثر در حفاظت خاک اشاره شده است.

مقدمه

 موضوع مقاله در مورد نقش منابع طبیعی در پیشگیری از فرسایش است که به طور خلاصه راه کارهایی ارائه می کند در روش غیر مستقیم هدف ایجاد وتقویت پوشش گیاهیست که اگر توسط نیروهای متخصص وهمراه با مطالعه کار شود و در هر ناحیه گیاهان متناسب استقرار داده شود چه بسا نیاز به مراحل بعدی(روش های مستقیم) نباشد. ولی همین گرد و غبار آسمان غرب کشور که در چند سال اخیر شایع شده است خود نشان از بی توجهی بشر و کارشناسان این عرصه ونشان دهنده ی سیر رو به پیشرفت فرسایش است. امید است مقاله ی مذ کور بتواند گامی هرچند کوچک در جهت احیای خاک ومنابع طبیعی بردارد.

مواد وروشها:

 این مقاله به روش گرداوری یا reviw تهیه شده است و در آن از4منبع استفاده شده است که در آخر به آنها اشاره شد است تاریخچه ی گفته ها و نظریات آن هم مربوط به تاریخچه ی منابع است منبع اول که کتاب است چاپش قدیمی تر است و تاکنون چندین مرحله چاپ مجدد را پشت سر گذاشته است منبع دوم جدیدتر وچاپ اول آن مربوط به سال88است،منبع سوم هم مربوط به سال89 است.

اثر و نتیجه فرسایش:

1- درکاهش حاصلخیزی خاک: براثرفرسایش خاک سطحی که از نظرکشاورزی فعالترین و بارخیزترین قسمت پوسته جامد زمین است فرسوده و از بین می­رود درنتیجه حاصلخیزی آن کاهش می یابد. براثرازبین رفتن ماده آلی قابلیت نفوذ آب یاهوادرخاک کاهش، خاکدانه ها متلاشی وازهم جدامی شوند در نتیجه ساختمان خاک متراکم میگردد درفصل مرطوب محیط نامساعد و خفه کننده­ای درخاک ایجاد و قاد رنیست آب رابرای فصل خشکی درخود ذخیره کند درچنین محیطی به تدریج موجودات کوچک و خاکزی(میکرو اورگانیسم­ها) ازبین رفته و براثرازبین رفتن هوموس کمبود مواد ازتی درخاک نیزظاهرمیگردد.

چنانچه فرسایش بسیارشدید باشد ترمیم خرابی­ها مستلزم صرف وقت زیاداست.

2- روی کاهش نوسان آب های سطحی: معمولا زمین هایی فرسایش می یابد که یابکلی لخت وفاقد پوشش زنده است. در چنین شرایطی درموقع بارندگی وآب شدن برفها زمین قادر نیست مقدار قابل توجهی ازاین آبهارا در خود نگه دارد تا بعد ها بصورت چشمه­ساراز زمین بیرون بیاید درنتیجه درمواقع بارندگی وهمچنین آب شدن برفها ویخها آبهای زیادی از سطح کوه ها جاری می شود و برای مدتی کوتاه تشکیل رودهای عظیمی را میدهد که غرش کنان به دریاها ودریاچه ها می ریزد و پس از این طغیان ها کم آبی دوباره در منطقه مربوط ظاهر می شود.

3- اثرفرسایش در پر شدن سریع سدها

درحفظ خاک های حوضه آبخیز رودهایی که برروی آن ها سد بسته شده است نسبت به رودهایی که برروی آن ها سد بسته نشده است باید دقت بیشتری بشود وعملیات حفاظتی به منظور جلوگیری از فرسایش جدی­تر و مؤثرتر باشد زیرا وجود سد خود در واقع در حکم یک صافی است که مانع ورود مواد محموله آب می شود. در حوضه آبخیز رود کرج که مساحت آن746کیلومتر مربع است سالانه600 تن خاک از هر کیلومتر مربع آن فرسایش می یابد ودر پشت سد جمع می گردد وباعث کاهش ظرفیت و طول عمر آن می شود از این روست که امروزه در ایران و بسیاری کشور های جهان بودجه های هنگفتی را به طرح های مربوط به جلوگیری از فرسایش اختصاص داده اند.

4- اثرفرسایش در ایجاد سیلاب های خطرناک وطوفان های ماسه ای

درمناطق با پوشش گیاهی کم در موقع بارندگی های شدید یاذوب برف ها آب زیادی در دامنه کوه ها جاری که اغلب تشکیل سیل های خطرناکی را می دهد با کنده شدن خاک و وجود مواد دیگری از قبیل سنگ وقلوه سنگ درسیلاب ها قدرت تخریب آب بیشتر می شود وبا نیروی بیشتری باعث کنده شدن بستر رود خانه ها وکناره های مسیل می شود وحتی خانه های مجاور مسیل ورودخانه ها را هم ویران می کند.شواهد زیادی در دست است که نقاط مسکونی وآبادی های زیادی در مناطق خشک و حواشی کویرهای کشورما وجود داشته که بر اثر هجوم سیلاب ها به مناطق مسکونی مردمشان غافلگیر شده و مرده اند وباعث مخروبه شدن منازل مسکونی وپرشدن قنات ها از گل و­لای وپاره پاره شدن زمین های زراعی شده (آثار باستانی شهر خبیص در حاشیه غربی بیابان لوت)

بر اثر بادهای شدید وفرسایش خاک طوفان های ماسه ای وگرد و غبار ایجاد که علاوه بر اینکه سلامت مردم را به خطر می اندازد همه ساله خسارات مالی فراوانی را سبب می گردد،اگر به نقاط مختلف نواحی خشک و بیابانی کشور سفر کنیم می بینیم در گذشته نقاط مسکونی وروستایی وجود داشته که بر اثر حمله طوفان های ماسه ای وانباشته شدن ماسه های روان سطوح مزارع وقنات ها وحتی مدفون شدن کوچه ها وخانه های مسکونی در زیر ماسه متروک شده اند،زیان هایی که بر اثر فرسایش بادی و هجوم ماسه های روان به نقاط مسکونی ومزروعی وارد می شود آنقدر با اهمیت است که برنامه های وسیعی باصرف هزینه زیاد اجرا شده ویا در دست اجراست،تثبیت ماسه های روان یکی از این برنامه هاست.

مبارزه با فرسایش آبی خاک در آبخیز ها(آبخیزداری):

برای مبارزه با فرسایش و حفظ خاک دو راه وجود دارد: مبارزه مستقیم و غیر مستقیم

1-      مبارزه غیرمستقیم: در این روش هدف ایجاد پوشش گیاهی یا بیشتر کردن آن است، همچنین روش بهره برداری از زمین با حفظ خاک متناسب باشد،یعنی مرتعی وجنگلی وزراعتی مشخص و از هر کدام بهره برداری متناسب با آنها صورت گیرد، یعنی زمین هایی که برای کشاورزی مستعد گیاهان زراعتی متناسب با آن محل به ویژه از خانواده لگومینوز کاشته شود یا زمین های صخره ای و با شیب زیاد وسطوحی که خاکش کم است مانند روی قله کو ه ها به احداث جنگل ها اختصاص داده شود.وزمین هایی با خاک نرم وکوه پایه ای مرطوب که شیب کمتری دارند به مرتع اختصاص داده شوند هرچند کارشناسانی که برنامه های آبخیزداری را اجرا می کنند معتقدند در نقاطی که منظور حفظ خاک است به هیچ وجه نباید زراعت شود چون پوشش زنده طبیعی غنی بهتر از گیاهان زراعتی خاک را حفظ می کند چون در امر کشت و زرع زمین شخم می شود و مدتی هم بدون پوشش گیاهی است.

2- مبارزه مستقیم: مبارزه مستقیم زمانی شروع می شود که خاک فرسایش یافته باشد وباید اقداماتی انجام داد که خاک بیش از این فرسایش نیابد وامکاناتی فراهم کرد تا سطح های فرسایش یافته ترمیم گردد. فرسایش آبی موقعی اتفاق می افتد که سرعت آب جاری بیشتراز سرعت آستانه فرسایش شود، سرعت آستانه فرسایش حداقل سرعتی است که آب بتواند ذرات خاک را با خود حمل کند در مبارزه مستقیم با فرسایش آبی هدف نفوذ دادن آب بیشتر در زمین یا هدایت آب های اضافی به مجاری خروجی  و جلوگیری از سرعت آب های جاری در سطح زمین است.

برای انجام این کار در شرایط مختلف از روشها و وسائل مختلف استفاده می­شود. در روشهای مستقیم برای نتیجه گیری بهتر از روشهای غیر مستقیم مثل اثر پوشش گیاهی استفاده می­شود.

1-      سکو بندی( به سکو در زبان فرانسه trrasse  می­گویند)

سکو بندی یا پله بندی در نواحی شیب دار صورت می­گیرد. منظور از ایجاد سکو از بین بردن شیب زمین است در جهت کاهش سرعت آب و نفوذ دادن بیشتر آن در خاک است عملیات خاک برداری طوری باید انجام شود که خاک هوموس دار و حاصلخیز سطحی با خاک قعر که فاقد موجودات زنده است مخلوط نشود تا از حاصلخیزی سکو ها کاسته نشود.

دیواره سکوها را معمولا سنگ چین می­کنند در مناطقی که سنگ کم است باید روی دیواره پایین و تکیه گاه سکو درخت یا بوته ها را با فاصله کم کاشت تا از تخریب خاک دیواره جلوگیری شود. به سکو حدود شیب 5 درصد در جهت عکس می­دهند تا آب بیشتری در خاک نفوذ کند عرض سکوها از 1 و 2 تا 3 متر متغییر است.

2-      چپرسازی و شمع کوبی و سنگ چینی

این روش برای نقاطی از سطح کوه که شیب زیاد و جنس زمین طوری است که دائم تخریب می­شود و ریزش می­کند ( تشکیلات شیستی ) مناسب است. در روش سکو بندی هم گاهی بجای دیواره سنگ چین در پای سکو از شمع کوبی استفاده می­شود ولی در آنجا برای جلوگیری از ریزش خاک سکو و در اینجا برای جلوگیری از ریزش خاک و سنگ دامنه های پر شیب کوه چپر وشمعها را بیشتر سرشاخه ها ی درختان تشکیل می­دهند. در اثر ریزش کوه جمع شدن مواد پشت این چپرها و شمعها بطور طبیعی یک سکو ایجاد می­شود ( مثل چپرسازی و شمع کوبی در نژیان خرم آباد)

 

4-ایجاد بانکت

بانکت Banquette یک کلمه فرانسوی که به انگلیسی به آنTerraceگفته می شود.منظور از آن احداث جوی ها یا حفر هایی در روی خط میزان عمود بر جهت فرسایش در سطح دامنه های کوتا ه یا نقاط پرشیب است،که کار آن ها جمع آوری آب های برف و باران و کاهش سرعت آنها و نفوذ دادن آن ها به زمین است در بانکت بندی جریان آب بر خلاف سکو بندی کاملا متوقف نمی شود و محدود به فواصل مشخصیست ولی محدوده سکو بندی تمام شیب است.

مبارزه با فرسایش بادی(جلوگیری از پیشروی بیابان)

بر اثر وزش باد های شدید،ممکن است روزانه20تا30 میلی متر از سطح خاک از جا کنده و به نقاط دیگر منتقل شود، مبارزه با فرسایش بادی همچون آبی  به دو روش مستقیم وغیر مستقیم انجام می شود.

1-غیر مستقیم: در این روش از اثر حفاظتی گیاه وهوموس استفاده می شود.جلو گیری از چرای بی موقع و بیش از حد احشام در مراتع،استفاده از اراضی بر حسب استعداد آن ها،کشت گیاهان مناسب،به ویژه توسعه گیان بومی منطقه و همچنین دادن هوموس به زمین.مثلا در مقایسه دو گیاه سبد که شاخه های آن درسطح زمین پراکنده اند واسکمبیل که ساقه آن مشخص وشاخ وبرگهای آن از سطح زمین جدا هستند،مشاهده شده که سبد ماسه ها را به خوبی تثبیت کرده ولی اسکمبیل نه تنها چنین اثری نداشته بلکه باد ماسه های زیر پای آن را خالی کرده است(بین کاشان و آران بیدگل)

2-مبارزه مستقیم: چون شدت فرسایش و اثر تخریبی باد باسرعت آن رابطه مستقیم دارد پس ضروری است که عمل مبارزه اول در جهت کاهش سرعت باد باشد یعنی به قدری که قدرت حمل نداشته باشد برای این منظور موانعی در سرراه باد به وجود می آورند تا شدت آن را به کمتراز سرعت آستانه فرسایش برسانند این موانع باد شکن نام دارندwind break.

برای کاهش سرعت و شدت باد دیوار های مخصوصی از درختان رابه ردیف می کارند.باد شکن را نسبت به شرایط و امکانات از موجود زنده (گیاه) یا از مواد غیر زنده درست می کنند. در نقاطی که شرایط محیط اجازه رشد به گیاهان را نمی دهد یا زمین های مورد حمله باد مساحت زیادی نداشته باشد،از موانع غیر زنده مثل حصیر،نی،سرشاخه درخت،بشکه،تخته های بلند وغیره به عنوان باد شکن و همچنین فراهم شدن امکانات جهت سبز شدن بذور ورشد گیاه استفاده می شود.نوع ساده آن را در نقاطی که باد همواره به یک سمت بوزد احداث می کنند. اما اگر جهت باد مختلف باشد دور تا دور محل مورد حفاظت را از این دیوارها یا ردیف های درختی ایجاد که در این صورت به آن باد شکن کمربندی یا کمربند سبز(shelter belt) گفته می شود.

نوع باد شکن با توجه به شرایط اقلیمی وجغرافیایی محل انتخاب می شود.فاصله بین باد شکن ها و طول وعرض و تراکم آن ها هم با توجه به ساختمان و بافت خاک وحداکثر سرعت باد و...مشخص می شود. ارتفاع درختان باد شکن به شرایط اکولوژیکی محل بستگی دارد. برای نزدیک بودن تاج درختان به هم جهت کاهش سرعت باد،فاصله بین درختان2 متر وبرای درختچه ها1 متر و برای ردیف های درخت کاری3-2متر انتخاب می کنند.

درختانی که برای مناطق شور استفاده می شوند باید مقاوم به شوری و خشکی حتی الامکان با برگ های داِیمی وتاج وریشه های گسترده برای تثبیت مؤقعیت باشد.در نواحی خشک ایران برای احداث باد شکن در زمین های شور،انواع گز ودر زمین های خشک ماسه ای انواع تاغ بهتر است که استفاده شود.

نه تنها تراکم بلکه طول بادشکن ها نیز در کاهش سرعت باد مؤثراست.هرچه طول بیشتر سطح بیشتری از خاک حفظ می شود.مثلا در طول350 متر،3240مترمربع است.

3-تثبیت ماسه های روان:

1-از طریق ایجاد موانع غیر زنده وپوشش گیاهی

بهترین روش برای تثبیت ماسه های روان همان ایجاد پوشش گیاهیست اما اگر شرایط طوری باشد که گیاه نتواند بروید پرده هاوچپرها،به طور کلی موانعی از مواد مختلف ماندنی،سرشاخه،حصیرو...در سطح تپه های ماسه ای ایجاد تا جلوی حرکت ماسه ها را بگیرد ودر ظمن شرایط را برای سبز شدن بذر یا رشد گیاه فراهم سازد.

فاصله پرده هایی که به منظور فوق احداث می شود اغلب به40 متر می رسد در شرایطی که جهت باد متغیر باشد معمولا پرده ها ودیگر موانع رابصورت شطرنجی می سازند.

گیاهانی که برای تثبیت تپه ها انتخاب می شوند،باید به خشکی مقاوم و اثر تثبیت کننده قوی داشته باشد.بهترین گیاهان،گیاهانی هستند که بصورت تک تک در روی ماسه های مورد نظرروییده و با شرایط آن منطقه سازگار است.از خصوصیات کویرها وشن زارها اغلب وجود آب در عمق کم است.خاک غالبا تا فاصله50-40 سانتی متری از سطح زمین مرطوب است ودر عمق2 تا3 متری یا کمی بیشتر به آب می رسد.در اواخر زمستان و اوایل بهار که خاک سطحی بر اثر بارندگی و رطوبت هوا مرطوب است، تخم گیاه متناسب با شرایط آن منطقه را یا بادست یااگر وسعت منطقه زیاد باشد با هواپیما در سطح زمین می پاشند. در ایران در روش استفاده از پوشش گیاهی برای تثبیت ماسه های روان بیشتر ازhaloxylon یا تاغ استفاده می شود برای جلوگیری از پیشروی کویر وممانعت از فرسایش خاک از گیاهان دیگری مانند گز، خارشتر، اقاقیا اسکمبیل و... که به شوری وخشکی مقاومند استفاده می شود. بهترین وبیشترین اثررا در تثبیت ماسه های روان سبد یاAristida دارد.

2-تثبیت ماسه های روان توسط ماده نفتی به نام مالچ

مالچ کلمه انگلیسی است به معنای پوشش. مالچ یک واژه جدید نیست بلکه قدمت آن به موقعی می رسد که حفظ ریشه گیاهان در برابر تاثیر عوامل خارجی وهمچنین کمک به رشد گیاه از طریق ایجاد یک پوشش نازک از موادی چون کاه، خاک اره، برگ در سطح زمین  امکان پذیر بوده است.

در سال های اخیر بشر مؤفق شده است ماده جدید دیگری به نام مالچ کشف کند ودر کشاورزی و تثبیت ماسه های روان مورد بهره برداری قرار دهد.این ماده مالچ نفتی است.که از فراورده های سنگین نفت است که ابتدا بصورت امولسیون در می آید آنگاه با وسایل مخصوص روی زمین مورد نظر پاشیده می شود. مالچ نفتی با ایجاد قشری روی زمین بخش فوقانی خاک را در برابر عوامل گوناگون چون باد وباران حفظ می کند وموجب کاهش تبخیر می شود و در جلوگیری از تغییرات ناگهانی دما وحفظ رطوبت خاک مؤثر است.

استفاده از مالچ نفتی برای تثبیت ماسه های روان در ایران از سال1346 بصورت آزمایشی آغاز شد.معمولا مالچ نفتی را در تثبیت ماسه های روان در شرایط زیر به کار می برند:

- تپه های ماسه ای که به سرعت جابه جا می شوند و احتمال خطر جانی ومالی فراوان دارند که برای جلوگیری از آنها باید به طور مستقیم ودر اسرع وقت اقدام کرد.

- به علت نامساعد بودن شرایط آب وهوایی امکان ایجاد پوشش گیاهی نیست.

- امکان روییدن گیاه هست ولی استفاده از مالچ به سبز شدن بذور ورشد گیاه درروی توده های ماسه ای متحرک کمک می کند.بر اساس گزارش مؤسسه تحقیقاتیmood stook پوشش از امولسیون قیر به ضخامت0.2 میلیمتر مقاومت خاک را در برابر فرسایش4 برابر کرده است.

معرفی چند گونه گیاهی مؤثر درحفاظت خاک:

1- گونه های خانواده اسفناجیان مثل سلمکی Atriplex leucoclada  جهت اصلاح مراتع حاشیه کویر ومناطق نیمه استپی تا نیمه بیابانی وAnabasis setifera آسمانی سیخک دتر برای احیای نواحی بیابانی.

2-گل که یا کلاه میرحسنAcantophyllum در ایران دارای83 گونه است، رویش در مناطق استپی و ارتفاعات کوهستانی ونواحی بیابانی وکویری.

3-اسکمبیل calligonum گسترش در مناطق نیمه بیابانی واستپی، مؤثر درایجاد آبراهه ها وایجاد باد شکن.

4-festuca ovina مخصوص مراتع ییلاقی، تاثیر بالا در حفاظت خاک.

5-شور بیابانیSalsola tomentosa مؤثر در بیابان زدایی و اصلاح مراتع مناطق خشک.

6-تاغ Haloxylon جهت تثبیت شنهای روان و احیای اراضی مخروبه.

چند گونه که نشان دهنده ی تخریب مراتع وشروع فرسایش در خاک هستند:اسپندPeganum –گیاهان تیره فرفیونEuphorbiaceae-Poa bolbusa.

نتیجه گیری: با افزایش جمعیت وبهره برداری بیشتر از منابع طبیعی لازم است فعالیت های مربوط به اصلاح واحیا ودرمان منابع طبیعی وخاک بیشتر و توسط نیروهای متخصص و متعهد صورت گیرد.چون فرسایش مانند بیماری است،در مراحل اولیه درمان آن آسان و کم هزینه تر است ولی در صورت پیشرفت حتی ممکن است درمان آن غیرممکن یا هزینه هنگفتی داشته باشد بنابراین باید درصدد رفع کمبودها چه از لحاظ مالی چه از لحاظ علمی بود.زیرا تخریب منابع طبیعی با همه ی عرصه های زندگی بشر مرتبط است.

برخی راه کارها وپیشنهاد ها:

1-      ارتقای فرهنگ زیست محیطی با همکاری سازمان های مربوطه،صداو سیما،آموزش وپرورش وبسیج سازندگی ومراکز علمی و دانشگاهی.

2-      استفاده از نیروهای متخصص ومتعهد وجوان.

3-      کمک به تقویت معیشت مردم حاشیه حوضه آبخیز وعشایر وآ موزش مشاغل مختلف به آنها،مشاغلی که کمتر موجب تخریب منابع طبیعی باشد مثل پرورش شتر مرغ،مرغ وآبزیان یا تولید گیاهان دارویی وصنعتی و...

4-      نگاه به مشکلات ومسائل زیست محیطی کشور از زاویه دید مردم که مکمل دید گاه برنامه ریزان دولتی است.

5-      آموزش و تشویق دامداران جهت انجام دامپروری و نه دامداری.

6-      جلب اعتماد و همکاری هرچه بیشتر مردم در جهت رفع مشکلات زیست محیطی.

منابع:

1- کتاب حفاظت خاک دکتر پرویز کردوانی.

2-      کتاب شناسایی گیاهان مرتعی محمد حسین حکیمی – مجید صادقی نیا.

3-      فصلنامه شماره 12فرهنگی بسیج سازندگی هجرت چاپ89.

 

 گردآوری شده توسط: پروین نورمحمدی دانشجوی مهندسی منابع طبیعی(مرتع و آبخیزداری) دانشگاه لرستان  

 

منبع خبر:

مطالب مرتبط:
برچسب ها:  
برای دریافت جدیدترین بسته اخبار روز اینجا کلیک کنید   
نام:
ایمیل:
* نظر شمـا: