یادداشت و تفسیر
ویژه‌ها
حوادث
گزارش
مرضیه عبدی پور

رودخانه ها به عنوان مجاری طبیعی جمع آوری و انتقال بارش های جوی که در سطح کره خاکی جریان می یابند همواره از گذشته های دور مورد توجه جوامع انسانی بوده اند و قرن های بزرگ و کوچک در طول تاریخ در کنار این پدیده های حیات بخش طبیعی ظهور و استمرار یافته اند.

کد خبر: ۱۳۹
تاریخ انتشار: شنبه ۱۶ دی ۱۳۹۱ ساعت ۱۳:۳۶

چکیده

انسان برای ادامه حیات خود به مواد غذایی نیاز دارد که در اثر وجود آب وخاک بدست می آید. عاملی که وجود آب و خاک را به خطر می اندازد فرسایش است که همواره برای از بین بردن آن عمل می کند . به همین جهت است که مبارزه با فرسایش در سطح جهان مورد توجه قرار گرفته است. به طور کلی فرسایش یک پدیده اجتناب نا پذیر بوده و نمی توان آن را کاملا از بین برد ولی فعالیتهای انسان می تواند آن را تشدید نموده و یا کاهش دهد.

مقدمه:

رودخانه ها به عنوان مجاری طبیعی جمع آوری و انتقال بارش های جوی که در سطح کره خاکی جریان می یابند همواره از گذشته های دور مورد توجه جوامع انسانی بوده اند و قرن های بزرگ و کوچک در طول تاریخ در کنار این پدیده های حیات بخش طبیعی ظهور و استمرار یافته اند . زندگی و کار و تلاش بسیاری از انسان ها بستگی مستقیم به آب و رودخانه ها داشته و از ثمرات و مواهب طبیعی آن بهره جسته اند و تامین آب شرب و کشاورزی  به عنوان  اصلی ترین نیاز جوامع رودخانه ها برای بشر بوده است . اما در عین حال بسیاری از تمدن ها نیز در طول تاریخ مورد بی مهری و قهر طبیعت واقع شده ، در مواقع بسیاری سیل و طغیان و فرسایش بستر و کناره های رودخانه سطحه های بسیاری به زمین های کشاورزی و خانه و کاشانه مردم حاشیه نشین در آبراهه های طبیعی وارد آمده است. بنابراین لازم است برای شناخت عوامل موثر در فرسایش و تغییرات روند طبیعی رودخانه کوشش نمود.

هدف از نوشتن این مقاله برداشتن گامی کوچک در جهت حفاظت و جلوگیری از فرسایش کناری رودخانه هاست و ارائه راهکارهایی برای مبارزه با فرسایش است. با توجه به اینکه رودخانه ها منبع اصلی آب آشامیدنی و کشاورزی مردم می باشد که فرسایش یکی از علل شور شدن آن می باشد.

فرسایش کناری رودخانه

این نوع فرسایش معمولا در دیواره ای نهرها و رودخانه ها انجام می گیرد. در این فرسایش مناطقی که شدیدا فرسایش می یابند قسمتهای  خارجی خمیدگیهاست زیرا نیروی برشی آب در آنجا زیاد است . عمل این نوع فرسایش متفاوت با انواع دیگر فرسایش می باشد فرسایش در امتداد کناره ها و بستر نهر های دائمی همواره فعال است،در حالیکه فرسایش های دیگر فقط در حین بارندگی و یا کمی پس از آن فعال هستند.

برای کنترل فرسایش کنار رودخانه ای پوشش گیاهی طبیعی امتداد حواشی رودخانه را به صورت دست نخورده باقی می گذارند تا سرعت جریان آب از اطراف به داخل رود خانه کم شده و سبب تخریب کناره ها نگردد .همچنین در مواقع طغیان آب رودخانه وجود پوشش نباتی طبیعی مانع از شسته شدن حواشی رودخانه می گردد. به انجام کشت و زرع تا فاصله ای از حریم رود خانه ها ممنوع می باشد.

استفاده از گیاهان برای پوشش کناری رودخانه

برای پوشش کناره رودخانه ها می توان از گیاهان استفاده نمود. بررسی ها نشان داده است که گیاهان می توانند به تنش برشی(shear  stress) بیش از 10 کیلو گرم بر متر مربع مقاومت کنند.

با این وجود در بعضی موارد پوشش گیاهی به تنهایی نمی تواند دیواره رودخانه ها را حمایت کند زیرا تلاطم آب رود خانه ها خیلی فرساینده تر از آن است که گیاه بتواند دیواره  را حفظ کند. بنا براین ترکیب پوشش گیاهی با روش های مکانیکی حتی در مواردی که پوشش گیاهی مناسب برای کنترل کناره استفاده می شود مناسب تر خواهد بود بعلاوه در مواردی که قسمت های پایین دیواره مرتبا در داخل آب قرار می گیرد کشت گیاه در آنجا مشکل است بنا براین لازم است آن قسمت ها را از مواد سنگی پوشانید.

در مواردی که بخواهند فرسایش کناری رودخانه ای سریعا متوقف سازند نمی توان از پوشش گیاهی استفاده کرد زیرا برقراری گیاه به زمان طولانی احتیاج دارد . با وجود این در مواردی  که شیب دیواره نهر ملایم باشد می توان آن ها را بوسیله گیاهان سریع الرشد یا ریشه های متراکم مانند بید (salix) حفاظت نمود.

بین تمامی درختان ،  درخت بید مناسب ترین درخت برای حفاظت دیواره های رودخانه می باشد زیرا:

-درخت بید ظرفیت احیا شوندگی بالایی دارد.

-در تمامی مناطق دنیا و انواع مختلف آب و هوا به طور گسترد های یافت می شود.

- بسیاری از انواع بید قادر به تولید ریشه های خودرو هستند.

-بسیاری قابل ارتجاع بوده و در مقابل فشارهای زیاد و جریان های حاوی مواد مقاومت می کند.

-سریع الرشد بوده و نیروی زیست بالایی دارد. همچنین به دلیل بالا بودن قدرت تجدید حیات تقریبا حساس به صدمه نمی باشد.

برای حمایت کناره ها می توان گیاهانی را که جوانه زده و رشد می کنند در بین قطعات سنگ قرار داده در این روش گیاهان در زیر قطعات سنگ ریشه کرده و به پایداری دیواره استحکام می بخشند.

چمن و گراس با کیفیت خوب نیز فرسایش کنار رود خانه ای را بخوبی کنترل می کند مگر در شرایطی که ضربه ی شدید قطعات یخ به آنها صدمه وارد سازد . پوششی از گراس با کیفیت خوب در یک کناره با شیب 2:3 می تواند به تنش برشی 5 تا 8 کیلو گرم در متر مربع مقاومت کند.

استفاده از قطعات سنگ به منظور پوشش کناره رودخانه

استفاده از سنگ برای پوشش کناره رودخانه مزایایی دارد و آن اینکه هم ارزان تمام می شود و هم پوشش در زمان کوتاهی انجام می گیرد . در این روش کناره ها را شیب ملایمی داده و سنگ ها در روی آن قرار می گیرند . روش های مختلف به وسیله سنگ برای حفاظت کناره انجام می گیرد.

برای ایجاد پوشش در دیواره نهر می توان دیواره را سنگفرش نمود. در این روش سنگ ها را معمولا از پائین تا کمی بالاتر از ارتفاع نرمال آب قرار می دهند. در مواردی که سرعت آب زیاد است از قطعات سنگ درشت استفاده می شود پس از سنگفرش کردن خلل و فرج سنگ ها را از سنگریزه پر می کنند . این نوع پوشش را اصطلاحا ریپ رپ (Rip rap)می گویند.

استفاده از حصیر برای پوشش کنار رود خانه ای

برای حفاظت کنار رودخانه ها می توان از حصیر های بافته شده از شاخه های قابل انعطاف درختان یا بوته ها استفاده کرد.

برای این منظور ابتدا کناره ها را تسطیح نموده و سپس حصیرها را روی دیوار قرار می دهند و آنها را بوسیله سیمی به میخ های چوبی که روی حصیر به زمین کوبیده شده اند  می بندند. حصیر تا داخل آب ادامه می یابد در آنجا روی آنها سنگ های بزرگ قرار می دهند تا ثابت بمانند.

استفاده از مصالح ساختمانی برای پوشش دیواره نهرها

گاهی برای پوشش کناره ها از سیمان یا مصالح ساختمانی استفاده می شود. ضخامت پوشش در قسمت بالاتر کمتر در نظر گرفته و بتدریج به طرف پایین زیادتر می کنند.

حسن این روش در این است که پوشش ایجاد شده  با دوام دائمی است و عیب آن این است که هزینه زیادی دارد بعلاوه چون سیمان قابلیت انعطاف ندارد بنابراین استفاده از آن در دیواره های ناصاف مشکلات به وجود می آورد . برای رفع این عیب می توان قطعات سیمان را جداگانه ساخته و آنها را بوسیله اتصالهایی به هم وصل کرد.

استفاده از وسایل مختلف برای پوشش دیواره رودخانه ها

به طور کلی نهر ها را می توان با هر وسیله موجود پوشش داد. بعنوان نمونه می توان از لاستیک های فرسوده اتومبیل ها برای پوشش دیواره ها استفاده کرد. در واقع لاستیک ها نه تنها کناره را حمایت می کنند بلکه بتدریج در داخل آنها رسوبات جمع شده و بستر برای استقرار پوشش گیاهی فراهم می آورند.

تاریخچه تحقیق

اولین گزارش نسبتا کامل در مورد فرسایش خاک و لزوم حفات آب و خاک در ایران در سال 1337 توسط دوان و ریبن (Dewan and Rieben) کارشناسان FAOبه زبان انگلیسی تهیه و منتشر شد. این کارشناسان پس از مطالعه خاک های مختلف ایران و تهیه گزارش،لزوم ایجاد موسسه ای به منظور حفاظت خاک را پیشنهاد کردند و در پی آن در همان سال کمیته حفاظت خاک در سازمان جنگل ها بوجود آمد.

در سال 1339 در قسمتی از حوزه آبخیز سد کرج در منطقه سیراچان توسط متخصصین ایرانی با همکاری کارشناسان فائو مطالعات حفاظت خاک انجام شد.

در سال 1346 بخش حفاظت خاک و آب در موسسه خاکشناسی دایر شدو بتدریج 5 ایستگاه حفاظت خاک و آب در استانهای آذربایجان شرقی (تکمه داش) ، آذربایجان غربی(حیدرلو)،گیلان(کوئین)،کردستان (خرکه) وچهار محال بختیاری (دو تو)تاسیس گردید که مهمترین مطالعه آنها برای ذخیره رطوبت در دیمزارها بوده است. بعدها در سال1351 دفتر حفاظت خاک حفاظت خاک و آبخیز داری بوجود آمد. فعالیت های اجرای حفاظت ادامه یافت به نحوی که تا سال 1364 جمعا برای بیش از 10 میلیون هکتار از آبخیزداری ایران طرح جامعی تهیه شد.

مواد و روش ها : نوشتن این مقاله به روشگردآوری شده یاReviwمیباشد که از 3 منبع استفاده شده که در پایان مقاله نام منابع ذکر شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

نتیجه گیری

در کشور ما بدلیل شرایط اقلیمی خاص و وجود سازنده های حساس به فرسایش آبی و البته عدم داشتن اطلاعات و زمینه حفاظت کناری و البته تا حد زیادی نبود وجدان کاری باعث شده تا فرسایش کناری  به یک معضل تبدیل شود. از طرف دیگر یکی از وظایف یک آبخیز ،جلوگیری از فرسایش کناری رودخانه می باشد.

پیشنهادات

برای کنترل جریان آب در یک رود خانه می توان به دو روش زیر عمل کرد:

1-نیروی برشی آب زا کاهش داد. برای این منظور سرعت جریان آب را در مواردی که به نقاط حساس دیواره برخورد می کند کاهش می دهند، به نحوی که قادر به فرسودن خاک دیواره نباشد و یا لااقل فرسایش کمتری ایجاد کند.

2-آب را به دور از نقاط حساس آبراهه منحرف ساخت.

برای اجرای دو روش فوق می توان از آب شکن(Groyne,Groin)که به آن اپی(Epi)یازائده نیز گفته می شود استفاده کرد.

 

منابع

1-کتاب فرسایش آبی و کنترل آن تألیف حسینقلی رفاهی

2-www.persian.ir

مرضیه عبدی پور

دانشجوی کارشناسی مهندسی منابع طبیعی (مرتع و آبخیز داری)

منبع خبر:

مطالب مرتبط:
برچسب ها:  
برای دریافت جدیدترین بسته اخبار روز اینجا کلیک کنید   
نظرات بینندگان
غیر قابل انتشار: 1
انتشار یافته: 0

نام:
ایمیل:
* نظر شمـا: