یادداشت و تفسیر
ویژه‌ها
حوادث
گزارش
مازیار شیبانی فر

ایران پس از عربستان، بیشترین مصرف لوازم آرایشی را در خاورمیانه دارد. اکنون حدود ۱۴ میلیون خانم ایرانی ۱۵ تا ۴۵ سال ساکن شهرهای بزرگ ایران، ماهانه به ‌طور متوسط حدود ۵/۷ یورو برای خرید لوازم آرایش هزینه می کنند.

کد خبر: ۱۶۱
تاریخ انتشار: دوشنبه ۱۸ دی ۱۳۹۱ ساعت ۱۰:۱۴

بیان مسئله

 

همه  اقوام برخودار از قدمت و اصالت و همه تمامی دین­های الهی بر حجاب تاکید دارند. هر چند شکل و شیوه استفاده از حجاب در ملیت ها و ادیان مختلف با یکدیگر تفاوت دارند و حتی گاهی این حجاب تعیین کننده متاهل یا مجرد بودن زنان بوده است، اما هیچ قوم یا دینی نیست که حجاب را نفی کند، یا از آن به عنوان مانعی برای رشد انسان ها یاد کند. " کشف حجاب" یا به عبارتی اجرای قانونی که زنان را وادار به برداشتن حجاب کند، جزو برنامه های امپریالیستی و استثماری است، که در قالب مدرنیسم ارایه شد و در ایران رضا خان به عنوان سمبل این اتفاق شناسایی می شود.

 پوشیدگی یکی از ویژگی های اصالت و نجابت است. در ایران باستان نیز پادشاهان ایرانی بر حجاب تاکید داشته اند. تصاویر کهنی که در تخت جمشید یا دیگر محل های باستانی وجود دارد، بر این موضوع تاکید دارد که شاهان ایرانی که به دین های یکتا پرستی باستانی اعتقاد داشته اند، همواره از حجاب و پوشش به عنوان یک ارزش یاد کرده اند. نگاهی به شاهنامه فردوسی که نمایی از زندگی باستانی ایرانی ها و حاکمان آنها را نشان می دهد، بیت هایی وجود دارد که به روشنی نشان می دهد بیرون رفتن یک زن بدون حجاب و با موی آشفته و باز، بخشی از رسوایی یا آشفتگی این زن در جامه محسوب می شد.

 پوشش یا به عبارتی حجاب داشتن، بخشی از ارزش های تمامی جوامع از دیرباز بوده است. در برخی از جوامع به خصوص در کشورهای اروپایی نیز این موضوع وجود داشته است. همانطور که بررسی پوشش درباریان به خوبی نشان می دهد که یکی از ویژگی های افراد اصیل و نجیب زادگان در قرن های گذشته بوده است و حتی تفاوت آنها نسبت به سایر افراد را نشان می داد.

 در کشور ما، برای نخستین بار مغول ها که به دنبال خوشگذرانی بودند و قوم غالب محسوب می شدند، سعی کردند که فرهنگ عمومی جامعه را تغییر دهند و از پوشش سر زنان جلوگیری می کردند. این اتفاق، یکی از دلایلی بود که قیام سربداران و بعدتر صفویان را موجب شد. البته وقتی گروهی از حاکمان مغول نیز به دین اسلام مشرف شدند، از آزار و اذیت زنان با حجاب توسط سپاهیان­شان جلوگیری کردند.

 البته نخستین نشانه های بی حجابی از دربار ناصرالدین شاه شروع شد. ناصرالدین شاه که مردی بسیار هوسباز بود و مرتب به کشورهای مختلف اروپایی رفت و آمد داشت، سر و وضع و پوشش زنان اروپایی مورد توجه وی قرار گرفت و پس از هر سفر وقتی به ایران بازمی گشت، بخشی از دیده هایش را در میان زنان درباری به اجرا در می آورد.

 در دوره ناصرالدین شاه، اولین زنی که به صورت عمومی اقدام به کشف حجاب کرد، زرّین تاج نام داشت. این زن که جزو نخستین 18 نفری بود که به علی محمد باب -  به وجود آورند بابیت که بعدها به بهائیت تبدیل شد – پیوست و دین خودساخته وی را به رسمیت شناخت. اهالی این دین، زرین تاج را را طاهره و قره العین می نامیدند.

 البته همچنان پوشش زنان در بیرون از خانه تا دوره مشروطیت و چند سالی پس از آن به همان شکل سنتی (چادر، چاقچور و روبنده) بود. در اصل رضاخان بود که اقدام جدی و قانونمندی برای بی­حجاب کردن زنان و بعد تغییر کلی لباس آنها به کار بست.

 رضاخان در پی اجرای سیاست های کلی انگلیسی ها با شعار عوام زدایی به دنبال اسلام زدایی بود. وی در حالی شعار آزادی زنان و رشد جامعه را ارایه می کرد، که دیکتاتوری سختگیرانه و غیرمنطقی وی در طول تاریخ ایران زبانزد است.

 رضاخان سیاست کشف حجاب و تغییر لباس مردان و زنان ایرانی را طی یک سیاست تدریجی شروع کرد. بر اساس دستور این دیکتاتور، قانون پوشیدن لباس هم شکل توسط همه مردم در نخستین روزهای دی ماه ۱۳۰۷ هجری شمسی در مجلس شورای ملی به تصویب رسید. بر اساس این قانون، مردان موظف شدند به جای سر کردن کلاه های دوره قاجار، کلاه های لبه دار دوران پهلوی را بر سر کنند. همچنین، بر اساس همین قانون پوشیدن کت و شلوار و کراوات به شیوه انگلیسی اجرایی شد و پاسبان ها موظف شدند مردانی که از رعایت این قانون خودداری می کنند را دستگیر و زندانی کنند.

 رضاشاه به دنبال ایجاد تغییرات اساسی در جامعه بود. وی در ظاهر، این کار را به انگیزه ارتقای وضعیت جامعه انجام می داد، ولی در اصل اقدام وی از میان بردن تمامی نشانه های دوران قاجارها و حرکت بر مدار سیاست های انگلستان بود. نمونه این تغییر، بدون در نظر گرفتن پیامدهای آن، از بین بردن دروازه های تهران بود.

 رضاخان برای انجام تغییرهای مد نظر خود به دنبال الگو در میان کشورهای همسایه می گشت. چون وی هیچ وقت – به جز یک بار در 12 خرداد 1313 آن هم به ترکیه دوره آتاتورک – سفر خارجی انجام نداد. از پیامدهای روشن بازگشت رضاخان از ترکیه شایعه ممنوع شدن حجاب دختران در مدرسه های سراسر کشور بود.

 رضاشاه در اوایل خرداد 1314 هجری خورشیدی به تمامی وزیران کابینه، مدیران ارشد، میانه در وزارتخانه ها و اداره های دولتی و تمامی کارمندان دولت دستور داد که هفته‌ای یک شب همراه همسران خود به کلوپ ایران بروند. وی به وزیر فرهنگ دستور داد که بی حجابی در مدارس دخترانه از سوی مدیر، ناظم ها، معلمان و تمامی دانش آموزان صورت بگیرد. در صورتی که هر کدام از معلمان یا دانش آموزان از این کار خودداری کردند، باید به سرعت اخراج شوند.

 در 17 دی 1314 رضاشاه به طور رسمی قانون کشف حجاب را اعلام کرد و برای اینکه بتواند بر اهمیت رعایت این قانون تاکید کند، همراه همسر و دختران خود که کشف ‌حجاب کرده بودند، در مراسم جشن دخترن دانش آموخته دختران دانش­سرای مقدماتی حضور یافت. تمامی مسئولان کشوری که در این جشن شرکت داشتند، طبق برنامه قبلی همراه همسران بدون حجاب خود در این مراسم شرکت کرده بودند.

 این اتفاقات در حالی شکل می گرفت و دستور رسمی کشف حجاب در شرایطی صادر شده بود، که دولت طی چندین سال اقدام های برنامه ریزی شده خود توانسته بود، تنها بخشی از افراد جامعه و زنان و دخترانی را به بی حجابی تشویق کند که بیشتر در مناطق مرفه نشین شهرها زندگی می کردند و برای امرار معاش یا ادامه تحصیل مجبور بودند به بی حجابی تن در دهند.

 در حالی که گروه قابل توجهی از زنان مسن‌تر یا آنهایی که مذهبی بودند، حاضر به پذیرش این شرایط نبودند و احساس برهنگی می‌کردند. همین موضوع باعث شد بسیاری از این زنان برای مدتی طولانی در خانه حبس شوند و امکان خروج از خانه را پیدا نکنند. تعدادی از زنان نیز که با رفتار خشونت آمیز و شبیه به تجاوز پاسبان ها مواجه شده بودند، دچار مشکلات روحی شدیدی شدند و حتی با مرگ ناشی از این ضربه روحی از دنیا رفتند. البته شرایط در شهرستان های کوچک تر و روستاها به مراتب پیچیده تر بود. چون دور از چشم پاسبان ها مردم امکان ادامه زندگی عادی خود را پیدا می کردند.

 پس از این اتفاق، مطبوعات به تجلیل از این رویداد پرداختند و بی‌حجابی را بخشی از آزادی و ترقی زن معرفی کردند. به عبارت دیگر، اندک رسانه های گروهی که در این دوران فعالیت می کردند، سعی داشتند عمل و قانونی زورگویانه و خلاف فرهنگی عمومی را بخشی از برنامه ریزی های فرهنگی برای آزادی و استقلال زن معرفی کنند. کاری که در عمل با آزادی مردم در تضاد بود.

 در سال ۱۳۲۰ که رضاشاه از ایران تبعید شد، اجرای قانون کشف حجاب خیلی زود به فراموشی سپرده شد. در اصل حامیان غربی حکومت پهلوی ها که با مقاومت شدید و طولانی مردم مواجه شده بودند، محمدرضا شاه را به سمتی سوق دادند که در ظاهر قید اجبار برای بی حجابی عمومی را بردارد، ولی در دوران حکومت پهلوی دوم بی حجابی را یکی از نشانه های روشن تمدن، مدرنیسم و حجاب را عامل عقب ماندگی از تغییرات اجتماعی و اقتصادی غربی ها معرفی می کردند.

 البته در همان زمان وزارت فرهنگ حکم داد از ورود زنان باحجاب به دانشگاه جلوگیری شود و معلمان زن مدرسه‌ها و استادان زن دانشگاه‌ها مجبور بودند، بی حجاب سر کلاس درس حاضر شوند.

 ایجاد مدارس آموزشی به سبک اروپایی یا امکان تاسیس مدرسه از سوی دیگر کشورها و ترویج مستقیم فرهنگ این کشورها، تبلیغ برهنگی و ترویج گسترده مدگرایی با کمک مطبوعات، که تعداد آن بسیار افزایش یافته بود، تلویزیون و به خصوص سینما، افزایش تعداد کاباره ها و تلاش برای شهرت خوانندگان زن، از جمله فعالیت های دوران محمدرضا شاه برای رواج بی حجابی و برهنگی بود.

 

اهداف مروجان بی حجابی

 پرسش اصلی که در ذهن جای می گیرد این است که، غربی هایی که رضاشاه را بر سر کار آوردند، به چه دلیل اصرار داشتند تا بی حجابی و برهنگی و فرهنگ غربی را در جامعه سنتی آن زمان رواج دهند؟ به راستی این موضوع ارتباطی به پیشرفت و رشد فرهنگی و اجتماعی داشت یا بهانه  ای برای اعمال سیاست های دیگری بود؟

 موضوع بسیار ساده است؛ دولت های غربی از گذشته تاکنون تلاش کرده اند به گسترش نمادهای فرهنگی خود بپردازند، تا بتوانند هم از نظر سیاسی بر دولت های مورد نظرشان چیرگی داشته باشند و هم از نظر اقتصادی به سودهای کلان و طولانی مدت دست یابند.

 چیرگی فرهنگی با خود مولفه های زیادی به همراه می آورد. دولت و جامعه ای که از نظر فرهنگی زیر نفوذ یا دنباله رو فرهنگ کشور دیگری باشند، بدون شک از آنها الگوبرداری خواهد کرد. این الگوبرداری که البته بیشتر جنبه تقلید کور دارد، دولت و جامعه پیرو را از افکار و اندیشه های اصیل شان تهی خواهد کرد و باعث تحلیل رفتن مولفه های فرهنگی و اجتماعی شان می شود.

 موضوع بسیار مهم دیگری که در تقلید فرهنگی نهفته، پر کردن جیب دولت های غالب است. به این مفهوم که، یکی از دلایل مهم رواج بی حجابی و فرمان هم شکل شدن لباس مردان در دوران رضا شاه در اصل از سوی همان کشورهای غربی صورت می گرفت که رضاخان را بر سر کار آورده بودند. این زمان با انقلاب صنعتی اروپا و انگلستان همراه بود. زمانی که این کشور دست به تولید صنعتی زد و به دنبال بازارهای جدیدی برای ارایه این تولیدات می گشت، تصویب چنین قانونی در ایران برگ برنده سیاستمداران انگلیسی محسوب می شد.

 به این خاطر که با تعیین پوشش جدید، مردم مجبور می شوند از پارچه هایی استفاده کنند که توسط کشورهای اروپایی تولید می شد. در این بین، کشورهای غربی تلاش می کنند مدهای مختلف را ارایه کنند. مدگرایی موجب می شود که جامعه به پوشش بیشتر و خارج از نیاز واقعی خود رو بیاورد. همزمان با پوشش، استفاده از لوازم آرایش نیز گسترش قابل توجهی می یابد. نگاهی به آمار استفاده از لوازم آرایش در ایران به خوبی بخشی از این چپاول اقتصادی به خاطر صدور فرهنگ غربی را نشان می دهد.

 اروپا در سال حدود 63 میلیارد یورو تولید لوازم آرایش دارد که بیشتر این تولیدات به دیگر کشورهای جهان صادر می شود. در فهرست کشورهای اروپایی تولید کننده لوازم آرایش به ترتیب آلمان، فرانسه،  انگلستان، ایتالیا و اسپانیا بیشترین تولید را دارند. سهم آمریکا از تولید مواد آرایشی حدود 38 میلیارد یورو است. یعنی کشور آمریکا به تنهایی برابر نیمی از کشورهای اروپایی تولید کننده مواد آرایشی، از تولید این لوازم بهره می برد. از میان کشورهای آسیایی ژاپن و چین فعال ترین کشورهای این قاره در زمینه تولید لوازم آرایشی هستند، که به ترتیب 23 و 8 میلیارد یورو در سال از فروش این مواد بهره می برند. نکته جالب اینکه چینی‌ها با 11 درصد کمترین مصرف‌کننده‌های مواد گریم و آرایش در میان آسیایی ها هستند.

 در خاورمیانه، ایران بعد از عربستان، بیشترین میزان مصرف لوازم آرایشی را دارد. اکنون حدود ۱۴ میلیون خانم ایرانی بین ۱۵ تا ۴۵ سال ساکن شهرهای بزرگ ایران، به ‌طور متوسط در ماه حدود 5/7 یورو برای خرید لوازم آرایش هزینه می کنند. این در حالی است که، هر سال میزان ارزش پول های خارجی در کشور ما افزایش پیدا می کند. ایران در زمینه استفاده از مواد آرایشی رتبه هفتم را در جهان دارد. این در حالی است که، بیش از 30 درصد لوازم آرایش موجود در ایران تقلبی یا نامرغوب هستند.

 نکته تاسف برانگیز اینکه مصرف لوازم آرایش در ایران در انحصار زنان نیست، بلکه حدود 12 درصد از پسران یا مردان ایرانی نیز از لوازم آرایش موجود در بازار استفاده می کنند. به تازگی برخی از فروشگاه هایی که لوازم آرایش می فروشند، برای موجه جلوه دادن کار این گونه مردان، از عنوان لوازم آرایش مخصوص مردان سوءاستفاده می کنند!

 البته باید این موضوع را هم در نظر داشت که ایرانی ها هیچ وقت نتوانستند تسلط را بپذیرند و انقلاب اسلامی پاسخ روشنی بود که توده مردم به سیاست های پهلوی ها و حامیان غربی آنها دادند. در واقع، مردم با این انقلاب ثابت کردند که اسیر این سیاستگذاری ها نمی شوند و چند دهه برنامه ریزی برای تغییر فرهنگ جامعه ای اصیل غیرممکن است.

 در بررسی پیامدهای سیاسی کشف حجاب امام راحل در یکی از سخنرانی های خود فرموده بودند: " ما می‌گوییم زن‌ها را به اسم آزادی و ترقی به فساد نکشید و منحرف نسازید. شما حساب کنید در این بیست و چند سالی که از این کشف حجاب مفتضح می‌گذرد، چه چیزی عاید زن ها شده، چه چیزی عاید مردها شده و چه چیزی عاید این مملکت گردیده است."

 

سخن پایانی

 طی حدود دو دهه گذشته، مردم کشور به خصوص جوان­ترها در شهرهای بزرگ به خاطر اینکه تحت تاثیر تبلیغات غرب قرار گرفته اند، با مدگرایی یا بدحجابی در جامعه ظاهر می شوند. این موضوع هرچند در شهرهای بزرگ تا حدود زیادی فراگیر شده، اما همچنان در بسیاری از شهرستان ها همان فرهنگ غنی باقیمانده است. در حال حاضر، آمار دقیقی از میزان زنان بدحجاب در جامعه وجود ندارد، اما رفاه زدگی و بالارفتن سن ازدواج یکی از مسایلی است که به این موضوع دامن می زند.

 از این رو، رفاه زندگی و بالا رفتن سن ازدواج عوامل مهمی محسوب می شوند که تمامی افرادی که از ثروت های قابل توجهی برخوردارند، برای اثبات برتری خود نسبت به سایر افراد جامعه هزینه های بیشتری برای آرایش و خودنمایی هزینه می کنند و به همان نسبت انتظار دارند، بتوانند نظر سایر افراد جامعه را به خود جلب کنند و از این کار خود لذت ببرند. به عبارت بهتر، بیشتر افراد مرفه برای ارضای حس خودپسندی شان دست به بدحجابی با استفاده بی اندازه از لوازم آرایش می زنند.

بالا رفتن سن ازدواج که یکی از دلایل اصلی آن افزایش سطح توقع دختران از زندگی و درخواست ابزار و وسایل تجملی و قرار گرفتن در بین طبقه ثروتمندان است، به جلب توجه دختران دامن زده است. بدحجابی و آرایش هایی که باعث جلب توجه مردان می شود و پوشیدن لباس هایی که بتواند مردان به خصوص ثروتمندان را به آنها جذب کند، یکی از پیامدهای بالا رفتن سن ازدواج است.

 البته حتی همین جوان هایی که به دنبال مدگرایی غربی رفته اند، در مراسم مذهبی یا حتی ملی و قومی ثابت کرده اند، نه تنها با فرهنگ غنی ایران بیگانه نیستند، بلکه بیشتر مولفه های آن را دوست دارند و رعایت می کنند، اما متاسفانه تغییر برخی ارزش ها و تغییر تفکر و آرمان ها در گروهی از جوانان باعث تغییر ظاهر آنها شده است. با این همه اگر مدیران فرهنگی کشور نگاه عمیق تری به نیازهای فرهنگی جوانان جامعه داشته باشند، همین گروه از جوان ها نیز در انتخاب ظاهر خود دقت بیشتری خواهند کرد.

 منبع: شبکه خبر

منبع خبر:

مطالب مرتبط:
برچسب ها:  
برای دریافت جدیدترین بسته اخبار روز اینجا کلیک کنید   
نام:
ایمیل:
* نظر شمـا: